1. Ana Sayfa
  2. Sağlık
  3. El Yıkamanın Ehemmiyetini Keşfeden Ignaz Semmelweis’ın Öyküsü

El Yıkamanın Ehemmiyetini Keşfeden Ignaz Semmelweis’ın Öyküsü

el-yikamanin-ehemmiyetini-kesfeden-ignaz-semmelweisin-oykusu-aYynDxzx.jpg

Ellerinizi günde kaç defa yıkarsınız? Muhtemelen COVID-19 salgını patlak verdiğinden beri bu ölçü bir epey artmıştır. Pandemi olmasa bile aslında el paklığı başta olmak üzere hijyenin kültürel bir standart olduğu bir toplumda yaşıyoruz. Pekala el yıkamanın değeri tarihte birinci ne vakit ve kim tarafından anlaşılmıştı?

Bunun için muhtemelen pek çok farklı cevap var, lakin öyküsü ile bugün bakacağımız isim Ignaz Semmelweis.

1800’lü yıllarda bir doğum tabibi olmak ve çocukları yaşatmak… Ignaz Semmelweis kimdir?

Tam ismiyle Ignaz Philipp Semmelweis, Avusturya-Macaristanlı bir bilimci ve hekimdi. 1818’de doğan Semmelweis’in ailesi Almanya kökenliydi. 1837 yılının sonbaharında Viyana Üniversitesi’nde hukuk okumaya başlayan Semmelweis, bir sonraki yıl bugün bilmediğimiz kimi sebeplerden dolayı tıp kısmına geçiş yaptı. Uygun ki de yaptı… 1844’te tabip olarak vazifeye başlayan kahramanımız, dahiliyeci olarak staj imkanı bulamayınca doğum bilimi alanında uzmanlaşmaya karar verdi. Uygun ki de verdi…

Semmelweis 1846’da Viyana General Hastanesi’nde doğum bilimi kliniğinde asistan olarak misyona başladı. Vazifeleri, her sabah hastaları muayene etmek, kuvvetli doğumlarda nezaret yapmak, departmandaki öğrencileri eğitmek ve kayıtları not etmekti.

O vakitler Avrupa’nın dört bir yanında gayrimeşru bebekleri öldürme kabahatiyle baş edebilmek için doğumla ilgili tesisler kurulmuştu. Büsbütün fiyatsız hizmet veren bu kuruluşlar, bebeklerin korunmasını sağlıyordu. Fiyatsız hizmetlerin karşılığı olarak da anneler, tabiplerin ve ebelerin eğitiminde denek olarak kullanılıyorlardı.

O periyotta hastanede iki doğum kliniği vardı. Kliniklerden birinde doğum sırasında anne mevt oranı yüzde 10 civarındaydı;

Başka klinikte ise yüzde 4 civarında… Bu durum hastane dışında da biliniyordu. İki klinik farklı günlerde doğum kabul ediyordu lakin doğuma gelen bayanlar mevt oranının düşük olduğu kliniğe kabul edilmek için adeta yalvarıyordu. Durum o kadar vahimdi ki bayanlar, birinci kliniğe alınmamak için dizlerinin üstüne çöküp yalvarıyorlardı.

Kimi bayanlar hastaneye giderken ansızın doğum yapmaları gerekiyormuş üzere sokaklarda doğurmaya bile başlamıştı! Sokakta doğum yapsalar bile akabinde bebek bakım hizmetlerinden faydalanabiliyorlardı. Semmelweis’ın vazifelerinden birinin de kayıt tutmak olduğunu başlarda söylemiştik. Dataları inceleyen Semmelweis, sokakta doğum yapan bayanlar ortasında lohusa hummasının (albastı) pek görülmediğini fark etmişti.

Batıl inançlara karşı bilimsel yaklaşım geliştirdi, fakat bunun da cezası vardı:

Semmelweis’in vaktinde artık hekimler ve tıp çalışanları hastalıkları makûs ruhlara, şeytana yormak üzere gibi batıl inançlardan kurtulduğu için hastalıkların beklenen tıbbi sebeplerine odaklanılıyordu. Ayrıyeten otopsilerin yaygınlaşması ve hekimlerin data odaklı çalışmaya merak salması da bu periyoda denk geliyordu. Yaşadığı devirde çağdaş bir hekim olan Ignaz Semmelweis de bu unsurlarla çalıştığı için (özellikle de hastanede olan) birtakım doğumlarda neden lohusa hummasının daha yaygın olduğunu bilmek istedi.

Olayların ayrıntısına inmek için çalıştığı hastanedeki her iki klinikte de müşahedelere başladı. Kliniklerden birinde çalışanların tamamı erkek tabipler ve tıp öğrencileri; başkasında ise büsbütün ebelerdi. Her iki klinikte de mevt oranlarını inceleyen Semmelweis, erkek tabiplerin ve tıp öğrencilerinin olduğu klinikte mevt oranlarının daha yüksek olduğunu kaydetti.

Doğum yapan annelerin hayatını kurtaracak bir keşif yapmıştı:

İki klinik ortasındaki en büyük fark; ebelerin çalıştığı klinikte anne adaylarının yan yatarak; başkasında ise sırt üstü doğum yapmalarıydı. Fakat çalışmalar sonucunda bu iki farklı sistemin lohusa hummasına tesiri görülmedi. Lohusa hummasından biri öldüğünde rahip kliniğe gelip o kişinin yatağının yanında zil çalıyordu. Semmelweis, rahibin yaptığı uygulamanın yeni doğum yapmış öteki bayanları ürküttüğü, ateşlerinin çıkmasına sebep olduğu, hastalandırdığı ve sonunda vefatlarına sebep olduğunu sandı. Kulağa biraz alakasız geliyor değil mi? Esasen o denli…

Rahibin uygulamayı çan çalmadan yapmasını rica edince Semmelweis teorisinin yanlış olduğunu gördü. İşin içinden çıkamayınca hastaneden biraz uzaklaşıp Venedik’e hakikat yol aldı. Biraz baş dinleyip sanatın dinlendirici tesirini tatmak istedi. Hastaneye döndüğünde Semmelweis’ı bekleyen kimi değerli ve üzücü haberler vardı. Yokluğunda çalışma arkadaşlarından bir patolog hastalanıp ölmüştü.

Üstelik bu durum patologlar ortasında hayli yaygındı. Semmelweis’in iş arkadaşı da lohusa hummasından ölen bir bayanın otopsisi sırasında parmağına iğne battığı için hastalanıp ölmüştü. Böylelikle Semmelweis lohusa hummasının yalnızca doğum yapan bayanların vefatına sebep olmadığını, hastane çalışanlarına bulaşıp onları da öldürebildiğini anladı. Patologun Semmelweis, arkadaşının otopsi yapılan şahısla tıpkı belirtileri gösterip vefat ettiğini fark etti. Bunu anlasa da Semmelweis’ın aklındaki birinci soru olan “Neden erkek tabiplerin çalıştığı klinikteki vefata oranları ebelerin çalıştığı kliniktekine nazaran dah belirtilerini inceleyena fazla?” hala cevaplanmış değildi.

Yaşanan ölümlerin akabinde tabiplerin yanlışlı uyguladıkları hijyen kuralları çıktı… Fakat yanlışsız söyleyeni dokuz köyden kovarlardı:

İki klinik ortasındaki başka farkı düşünen Semmelweis, hekimlerin klinikte otopsi yaptığını; ebelerin yapmadığını buldu. Semmelweis, otopsi sırasında kadavralara dokunan tabiplerin küçük zerrecikleri doğum yaptırdıkları anne adaylarına taşıdığına; bayanların hasta olmalarına ve vefatlarına sebep olduklarını fark etti.

Hipotezinin gerçek olup olmadığını anlamak için çalışanların otopsinin akabinde ellerini yalnızca sabunla değil klor çözeltisiyle yıkamalarını istedi. Bugün hepimizin bildiği üzere klor en güçlü dezenfektanlardan biri. Lakin Semmelweis bu kararı aldığında mikroplar hakkında hiçbir şey bilmiyordu. Kloru seçmesinin sebebi, kadavra zerreciklerinin elde bıraktığı kokuyu gidermenin en düzgün yolunun klor olduğunu düşünmesiydi.

Bu uygulamanın akabinde nihayet lohusa humması oranlarının önemli biçimde azaldığı görüldü. Semmelweis’ın keşfettiği şey günümüz dünyasında, bilhassa de salgınla birlikte ehemmiyeti katbekat daha yeterli anlaşılan bir gerçekti. El yıkamak, halk sıhhatini muhafaza gayretindeki en güçlü silahlardan biri. Ee Semmelweis sorunu çözünce herkes rahat bir nefes alıp meczup üzere sevinmiştir diye düşünüyor insan lakin biliyorsunuz ki gerçek söyleyeni dokuz köyden kovarlar

Her şeyden evvel Semmelweis’ın hipotezi, otopsi yapan doktorlar anne adaylarına lohusa humması bulaştırıp ölümlerine sebep olmuş gibi gösteriyordu. Düşünsenize, ne büyük bir vebal… Bir de Semmelweis biraz fevri biriydi. Fikrine katılmayanları direkt karşısına aldığı için bir miktar düşman edinmişti. Bir süre sonra doktorlar Semmelweis’ın söylediği şekilde ellerini klorla yıkamayı bıraktı ve Semmelweis işinden oldu.

Akıl sağlığını kaybederek akıl hastanesine yattı… Çözmeye çalıştığı hastalık nedeniyle hayatını kaybetti:

Ardından Semmelweis Avrupa’nın diğer yerlerindeki doktorları ellerini klorla yıkama konusunda ikna etmeye çabaladı ancak yine dinleyen olmadı. Yıllar geçtikçe Semmelweis’in sabrı tükenmeye ve giderek garipleşmeye başladı. Hatta frenginin sebep olduğu bir akıl hastalığına yakalandığı bile söyleniyor. Maalesef 1865 yılında daha 47 yaşındayken Ignaz Semmelweis akıl hastanesine yatmak zorunda kaldı…

Hikayenin en üzücü taraflarından biri, Semmelweis’in muhtemelen hastanede şiddet görmesi ve kan zehirlenmesi sebebiyle hayatını orada kaybetmesi… Temelde bakınca, Semmelweis’ın vefatına sebep olan şey kahramanımızın annelerin lohusa hummasından hayatını kaybetmesini engellemek için uğruna savaş verdiğiyle aynı hastalık.

Haberimize son vermeden önce ilgilisi için bir de kısa film önerisi yapalım. 2001 yılında çıkan Polonya yapımı Semmelweis adlı kısa film, Ignaz Semmelweis’ın trajik hikayesini ele alıyor. Özellikle de 2021 yılında gerçek anlamda hayati önem taşıyan el yıkama alışkanlığının önemini bizlere hediye ettiği için Ignaz Semmelweis’a ne kadar teşekkür etsek az…

Semmelwels’in hikayesini anlatan kısa film:

Yorum Yap

Yorum Yap